Cuộc đời ngài là hành trình của một con người không ngừng tìm kiếm chân lý: từ những khát vọng của tuổi trẻ, những lạc hướng trong tư tưởng và đời sống, đến cuộc gặp gỡ quyết định với Đức Kitô; từ một nhà hùng biện đầy tham vọng trở thành Giám mục và nhà thần học dành trọn đời phục vụ Giáo hội.
Di sản của Thánh Augustinô không chỉ nằm ở những tác phẩm đồ sộ ngài để lại, nhưng còn ở một trực giác xuyên suốt toàn bộ đời sống và tư tưởng của ngài: trong lòng con người có một khát vọng vô hạn mà không một thực tại hữu hạn nào có thể lấp đầy. Chính từ kinh nghiệm ấy xuất phát lời cầu nguyện nổi tiếng mở đầu tác phẩm Tự thú: “Lạy Chúa, Chúa đã tạo dựng chúng con cho Chúa, và lòng chúng con khắc khoải cho đến khi được nghỉ yên trong Chúa”.
Một trái tim không ngừng tìm kiếm
Augustinô sinh năm 354 tại Tagaste, nay là Souk-Ahras thuộc Algeria, Bắc Phi. Cha ngài là Patricius, còn mẹ là Monica, một Kitô hữu có đức tin sâu sắc. Ngay từ nhỏ, Augustinô đã bộc lộ trí thông minh đặc biệt. Ngài được học văn chương, hùng biện và sau đó trở thành một giáo sư hùng biện đầy triển vọng.
Nhưng đằng sau tài năng ấy là một tâm hồn luôn xao động. Augustinô khao khát sự thật, hạnh phúc và một đời sống có ý nghĩa, nhưng đồng thời cũng bị cuốn vào những tham vọng, đam mê và những lựa chọn khiến lòng ngài ngày càng bất an.
Cuộc tìm kiếm chân lý đưa Augustinô đi qua nhiều trường phái tư tưởng. Trong một thời gian dài, ngài theo phái Manikê vì tưởng rằng học thuyết này có thể giải thích thỏa đáng nguồn gốc của sự dữ. Sau đó, sự thất vọng khiến ngài nghiêng về chủ nghĩa hoài nghi. Việc tiếp xúc với tư tưởng Tân Plato giúp ngài khám phá chiều kích thiêng liêng của thực tại và vượt khỏi cái nhìn duy vật về Thiên Chúa.
Tuy nhiên, tất cả những cuộc tìm kiếm bằng trí tuệ vẫn chưa đủ. Augustinô có thể hiểu nhiều điều bằng lý trí, nhưng chưa có sức mạnh để thay đổi chính mình.
Tại Milano, một bước ngoặt bắt đầu. Những bài giảng của Thánh Ambrosiô, Giám mục Milano, giúp Augustinô đọc Kinh Thánh bằng một cái nhìn mới. Đồng thời, lời cầu nguyện bền bỉ của người mẹ Monica âm thầm đồng hành với ngài suốt những năm dài.
Trong Tự thú, quyển VIII, chương 12, Augustinô kể lại khoảnh khắc quyết định vào năm 386. Giữa lúc đang khóc vì nhận ra sự bất lực của mình, ngài nghe tiếng một trẻ nhỏ từ nhà bên cạnh lặp đi lặp lại: “Hãy cầm lấy mà đọc, hãy cầm lấy mà đọc”. Ngài viết: “Tôi đang khóc cay đắng trong nỗi thống hối của lòng mình thì bỗng nghe từ một ngôi nhà gần đó tiếng một đứa trẻ trai hay gái, tôi không biết, hát đi hát lại: ‘Hãy cầm lấy mà đọc, hãy cầm lấy mà đọc’”.
Augustinô mở Thánh Kinh và gặp lời thánh Phaolô trong thư gửi tín hữu Roma: “chúng ta hãy ăn ở cho đứng đắn như người đang sống giữa ban ngày: không chè chén say sưa, không chơi bời dâm đãng, cũng không cãi cọ ghen tuông. Nhưng anh em hãy mặc lấy Chúa Giê-su Ki-tô, và đừng chiều theo tính xác thịt mà thỏa mãn các dục vọng” (Rm 13,13-14). Ngài kể tiếp: “Tôi không muốn đọc thêm nữa, cũng không cần phải đọc thêm. Vì ngay khi đọc xong câu ấy, như có một ánh sáng bình an tràn vào lòng tôi và mọi bóng tối nghi ngờ đều tan biến”.
Đêm Vọng Phục Sinh năm 387, Augustinô được Thánh Ambrosiô ban Bí tích Rửa tội tại Milano. Cuộc trở về ấy cũng là hoa trái của những năm dài cầu nguyện của Thánh Monica, trở thành một chứng từ cảm động về sức mạnh của lời cầu nguyện, sự kiên nhẫn và ân sủng.
Ân sủng đi trước mọi nỗ lực
Sau khi trở về Bắc Phi, Augustinô muốn sống một cuộc đời cầu nguyện, học hỏi và cộng đoàn. Tuy nhiên, hành trình của ngài lại dẫn đến một sứ mạng khác. Ngài được truyền chức linh mục và sau đó trở thành Giám mục Hippo, đảm nhận trách nhiệm mục tử trong hơn ba thập niên.
Đó là thời kỳ Giáo hội Bắc Phi phải đối diện với nhiều tranh luận thần học và khủng hoảng nội bộ. Augustinô không phải là một học giả viết sách trong sự cô lập. Phần lớn các tác phẩm của ngài xuất phát từ những vấn đề rất cụ thể của đời sống Giáo hội: bí tích, ân sủng, tự do, tội lỗi, Kinh Thánh, sự hiệp nhất và đời sống cộng đoàn.
Trong cuộc tranh luận với phái Donatus, Augustinô nhấn mạnh rằng hiệu lực của bí tích trước hết xuất phát từ chính Đức Kitô và hành động của Thiên Chúa, chứ không tùy thuộc vào sự hoàn thiện luân lý của vị thừa tác viên. Ngài diễn tả mối liên hệ giữa dấu chỉ hữu hình và thực tại thiêng liêng bằng câu nói nổi tiếng: “Lời đến với yếu tố vật chất và làm cho nó trở thành bí tích” (Thánh Augustinô, Bài giảng về Tin Mừng theo Thánh Gioan, 80, 3). Qua đó, Augustinô làm nổi bật một nét căn bản của đức tin Kitô giáo: Thiên Chúa dùng những thực tại cụ thể và hữu hình để thông ban ân sủng vô hình.
Một cuộc tranh luận khác có ảnh hưởng đặc biệt sâu rộng là với Pelagius, người đề cao khả năng của ý chí con người đến mức có nguy cơ làm lu mờ vai trò của ân sủng.
Dựa trên chính kinh nghiệm đời mình, Augustinô không thể chấp nhận quan niệm rằng con người chỉ cần cố gắng đủ mạnh là có thể tự cứu lấy mình. Ngài hiểu rất rõ sự khác biệt giữa “biết điều thiện” và “có khả năng thực hiện điều thiện”. Augustinô tìm thấy kinh nghiệm ấy được diễn tả cách sâu sắc nơi Thánh Phaolô trong thư gửi tín hữu Rôma: “muốn sự thiện thì tôi có thể muốn, nhưng làm thì không” (Rm 7,18). Lề luật có thể chỉ cho con người biết điều gì là tốt và điều gì là xấu, nhưng tự nó không ban sức mạnh để con người thực hiện điều thiện. Thậm chí, khi nhận biết điều thiện mà không thể sống theo, con người càng ý thức rõ hơn về sự yếu đuối và tình trạng tội lỗi của mình.
Vì thế, đối với Augustinô, đời sống Kitô hữu luôn khởi đi từ ân sủng. Thiên Chúa yêu thương trước, tìm kiếm trước, tha thứ trước và nâng con người đứng dậy trước. Ân sủng không hủy bỏ tự do, nhưng chữa lành và giải thoát tự do, giúp con người có khả năng lựa chọn và yêu mến điều thiện.
Hai thành đô và hướng đi của lịch sử
Năm 410, thành Roma bị quân Visigoth chiếm và cướp phá. Biến cố này gây chấn động sâu sắc trong thế giới Địa Trung Hải. Roma từng được xem như biểu tượng của một trật tự không thể lay chuyển. Khi thành phố thất thủ, nhiều người cho rằng nguyên nhân là do Đế quốc đã từ bỏ các thần linh truyền thống để đón nhận Kitô giáo.
Augustinô đáp lại cuộc khủng hoảng ấy bằng một trong những tác phẩm quan trọng nhất của mình: Thành đô Thiên Chúa (De Civitate Dei). Tác phẩm không chỉ nhằm bảo vệ Kitô giáo trước những cáo buộc chính trị, nhưng đặt ra một câu hỏi lớn hơn: điều gì thực sự hướng dẫn lịch sử nhân loại?
Ngài nói đến hai “thành đô”, không phải như hai quốc gia có thể xác định trên bản đồ, nhưng như hai định hướng căn bản của trái tim. Một bên được xây dựng trên tình yêu bản thân đến mức khước từ Thiên Chúa; bên kia được xây dựng trên tình yêu Thiên Chúa đến mức con người thoát khỏi sự thống trị của cái tôi. “Thành đô trần thế” tìm sự bảo đảm nơi quyền lực, danh vọng và khả năng kiểm soát. “Thành đô Thiên Chúa” tìm sự bình an nơi Thiên Chúa và được xây dựng bởi những người biết phục vụ nhau trong tình yêu. Hai thành đô ấy đan xen trong lịch sử và ngay trong chính trái tim mỗi người.
Đây là một trong những trực giác sâu sắc nhất của Augustinô: vấn đề căn bản của xã hội không chỉ nằm ở cơ cấu chính trị, nhưng còn ở điều con người yêu mến. Con người và xã hội dần trở thành điều họ yêu. Nếu quyền lực là giá trị tối thượng, quyền lực sẽ trở thành ngẫu tượng. Nếu tiền bạc là giá trị cao nhất, con người sẽ bị đánh giá theo lợi ích. Nhưng nếu Thiên Chúa và phẩm giá con người được đặt ở trung tâm, xã hội có khả năng trở thành không gian của phục vụ và hòa bình.
Vì thế, Thành đô Thiên Chúa không mời gọi Kitô hữu trốn khỏi thế giới. Trái lại, họ được mời gọi sống giữa thế giới, xây dựng công lý, tìm kiếm hòa bình, phục vụ công ích nhưng không tuyệt đối hóa bất kỳ quyền lực trần thế nào.
Học yêu và sống hiệp thông
Thánh Augustinô cũng để lại ảnh hưởng sâu sắc trong suy tư về tình yêu, hôn nhân, đời sống cộng đoàn và ơn gọi Kitô hữu.
Kinh nghiệm cá nhân giúp ngài hiểu rõ sức mạnh của dục vọng và sự mong manh của con người. Nhưng sau khi hoán cải, Augustinô không cho rằng thân xác tự nó là điều xấu. Đức tin Kitô giáo khẳng định thân xác được Thiên Chúa tạo dựng và Con Thiên Chúa đã thực sự làm người.
Trong các tác phẩm về hôn nhân, ngài nhấn mạnh những thiện ích gắn với đời sống vợ chồng, đặc biệt là con cái, lòng chung thủy và sự bền vững của hôn nhân. Tình yêu vợ chồng được mời gọi thoát khỏi sự chiếm hữu để trở thành trao hiến.
Một di sản quan trọng khác là lý tưởng sau này được gọi là Tu Luật Thánh Augustinô. Ngay sau khi hoán cải, ngài đã muốn sống với những người khác trong một cộng đoàn đặt mọi sự làm của chung, cùng cầu nguyện và tìm kiếm Thiên Chúa. Một câu trong Luật diễn tả tinh thần ấy: “Mục đích chính yếu mà anh em quy tụ cùng nhau là để sống hòa hợp trong cùng một nhà, và đồng tâm nhất trí với nhau hướng về Thiên Chúa” (Tu Luật Thánh Augustinô, 1, 3). Augustinô không đặt đời sống cộng đoàn dựa trước hết trên kỷ luật bên ngoài. Nền tảng của cộng đoàn là tình yêu. Luật lệ chỉ có ý nghĩa khi giúp con người yêu mến Thiên Chúa và yêu thương nhau trong tự do.
Một vị thánh rất gần với con người hôm nay
Sau hơn 16 thế kỷ, tại sao Thánh Augustinô vẫn tiếp tục thu hút con người hôm nay?
Có lẽ bởi ngài không xuất hiện như một con người xa lạ với yếu đuối. Trái lại, Tự thú cho thấy một người từng đi qua tham vọng, dục vọng, sai lầm, hoài nghi, tình yêu, đau khổ và mất mát; một người mang trong lòng những câu hỏi rất gần với con người mọi thời. Augustinô không che giấu quá khứ, nhưng nhìn lại tất cả trong ánh sáng của ân sủng và nhận ra rằng ngay cả những lạc lối cũng có thể trở thành nơi con người gặp được lòng thương xót của Thiên Chúa.
Chính vì thế, bài học đầu tiên nơi ngài là lòng can đảm tìm kiếm chân lý. Augustinô đi qua nhiều trường phái tư tưởng, nhiều khủng hoảng và thất vọng trước khi gặp Đức Kitô. Hành trình ấy cho thấy đức tin không sợ những câu hỏi của lý trí. Một đức tin trưởng thành không né tránh những vấn đề khó khăn, nhưng can đảm đi đến tận cùng khát vọng chân lý.
Tuy nhiên, Augustinô cũng nhận ra rằng chỉ tìm kiếm bằng trí tuệ thôi vẫn chưa đủ. Con người cần ân sủng để được biến đổi. Ngài từng nghĩ mình có thể tự tìm đường đến hạnh phúc, nhưng sau cùng hiểu rằng trước khi mình tìm kiếm Thiên Chúa, chính Thiên Chúa đã tìm kiếm mình. Trong Tự thú, quyển X, chương 27, ngài đã từng thốt lên: “Chúa ở trong con, còn con lại ở bên ngoài, và chính ở bên ngoài mà con tìm kiếm Chúa”. “Chúa đã gọi và kêu lớn, phá tan sự điếc lác của con; Chúa đã chiếu sáng và rực rỡ, xua tan sự mù lòa của con”.
Từ kinh nghiệm ấy, Augustinô cũng để lại một bài học quan trọng về hiệp thông. Ngài nhắc rằng đời sống Kitô hữu không nhằm chiến thắng người khác, nhưng để tình yêu chiến thắng trong chính mình. Giáo hội không phải là cộng đoàn của những người đã hoàn hảo, nhưng của những người đang trên hành trình nên thánh, luôn cần được tha thứ, thanh luyện và hoán cải. Vì thế, lòng kiên nhẫn, sự hiệp nhất, bác ái và khiêm nhường không phải là những yếu tố phụ, nhưng thuộc về chính bản chất của đời sống Kitô hữu.
Các chứng từ cổ kể rằng trong những ngày cuối đời, Augustinô cho đặt trước mắt các Thánh vịnh sám hối để cầu nguyện và chuẩn bị cho cuộc gặp gỡ với Thiên Chúa. Ngài đã dành cả đời để giảng dạy và viết về Thiên Chúa, nhưng cuối cùng vẫn đứng trước Thiên Chúa như một người nghèo cần đến lòng thương xót.
Ngày lễ kính ngài vì thế là lời mời gọi mỗi người trở về với câu hỏi đã theo Augustinô suốt cuộc đời: trái tim mình thực sự đang tìm kiếm điều gì? Xin Thánh Augustinô chuyển cầu để giữa những khắc khoải của thời đại, mỗi người biết can đảm tìm kiếm chân lý, khiêm tốn đón nhận ân sủng, sống tình hiệp thông và không ngừng hướng trái tim về Thiên Chúa, Đấng duy nhất có thể ban cho con người sự bình an không bao giờ qua đi.